InnovatieImpuls Onderwijs: de kracht van innoveren van binnenuit

Verdieping van de IIO-principes

Licentie

Na het verkennen van je ambitie om het onderwijs te vernieuwen en te verbeteren volgt natuurlijk de belangrijke vraag: hoe pak ik dit aan? In een zogenaamde ‘innovatietheorie’ onderzoek je de mechanismen achter jouw beoogde interventies. Waarom denk je dat dit zo werkt? Wat kun je verwachten als je het op een bepaalde manier aanpakt?

Naast dat InnovatieImpuls Onderwijs (IIO) scholen op weg helpt in hun innovatievraagstukken is de IIO-regeling zelf ook vernieuwend. Hoe denken wij dat we vernieuwing kunnen organiseren en faciliteren? Dit blog is te lezen als achtergrondinformatie bij onze verandertheorie en biedt de nodige context als je zelf met vernieuwing aan de slag gaat. Wij beschrijven onze aanpak in de volgende IIO-principes

Innovatie van binnenuit

De visie die aan deze innovatiestrategie ten grondslag ligt, is dat innovatie niet een statisch concept is dat je van buiten de school kunt inbrengen. Het gaat om het creëren van de juiste condities van binnenuit om tot een passende innovatie binnen de eigen context te komen. Hierin leert de ervaring van IIO dat de structuur en de basisvoorwaarden van innovatie strak georganiseerd moeten worden, terwijl de inhoud van de innovatie aanvankelijk een open karakter heeft. Als er namelijk iets van innovatieprogramma’s uit het verleden kan worden geleerd, is het wel dat er geen vaste formule bestaat, omdat elke school in zijn eigen context en met eigen vraagstukken te maken heeft. Wel is er een aantal lessen te trekken uit het innovatieproces, die hieronder samengevat zijn in de belangrijkste IIO-principes. We willen hiermee meer inzicht geven in de ervaring en expertise van IIO aan anderen die zich ook bezig houden met onderwijsinnovatie en het slimmer organiseren van het onderwijs.

1. Beweging begint in de praktijk, niet op papier

“Als leidinggevende van een veranderingsproces is het in beweging komen en blijven van mezelf en het team één van mijn belangrijkste taken geweest. Alleen lukt me dat niet. Buitenstaanders die kritisch meedenken en -doen heb ik altijd nodig gehad. Door IIO kom ik zelf op andere scholen om mee te denken, feedback te geven en te ondersteunen bij hun veranderingsproces.”

– Joost Timmermans, docent, projectleider Leerlingen voor Leerlingen, Innovatiebrigadier Goese Lyceum, Goes

Vernieuwen in het onderwijs doe je niet alleen. Breng vernieuwers met elkaar in contact, zodat scholen van elkaars opgedane ervaringen en kennis leren. Binnen IIO brengen we dit netwerk van onderwijsvernieuwers en vernieuwende scholen in beweging door offline ontmoetingen te organiseren, bijvoorbeeld via de Innovatiebrigade. Maar ook online vindt veel kennisuitwisseling plaats in de vorm van filmpjes, interviews en cases van ervaringsdeskundigen. De website is een platform voor het delen van de lessen en opgedane inzichten. Alle scholen kunnen gebruik maken van het materiaal, de geleerde lessen en gedeelde handvatten.

Van elkaar leren staat aan de basis van IIO. Zo zijn de Innovatiebrigadiers een belangrijke schakel in het netwerk om gericht op andere scholen mee te denken. Innovatiebrigadiers zijn professionals uit de onderwijspraktijk die ervaring hebben met diverse vernieuwingsvraagstukken op school. Zij hebben een korte training gevolgd om hun ervaring en kennis over te dragen naar andere scholen in Nederland.

De kracht van deze brigadiers ligt in de vaardigheid om de door hun opgedane inzichten toe te passen op de innovatievraagstukken van anderen. Zo stimuleren we peer-2-peer-leren, met en door professionals uit de onderwijspraktijk.

Wat levert dit op?

  • Duurzame kennisdeling van opgedane inzichten, waarbij scholen elkaar verder helpen en ervaring niet verloren gaat
  • IIO Brigadiers van deze innovatieprincipes, die voor verspreiding in elke regio zorgen
  • Een steeds groter netwerk en duurzame kennisdeling
Lees ook

2 Verandering vraagt actie op alle niveaus

“Een innovatie lukt alleen als er op alle niveaus de bereidheid is om te investeren in een ontwikkeling die bijdraagt aan de kwaliteit van je school.”

– Ingrid Tjio, schoolleider en penvoerder E-klas & PAL-student Regius College, Schagen

In een school is een integrale aanpak nodig om tot een succesvol innovatieproces te komen. Dit betekent dat er gelijktijdig op alle verschillende niveaus binnen de (school)organisatie en met alle betrokkenen wordt gewerkt aan de vernieuwing. Voor een breed gedragen aanpak is samenwerking tussen leraren, schoolleiders, leerlingen, ouders en bestuurders nodig, zodat iedereen vanuit een eigen perspectief inbreng kan leveren. Bovendien vergroot een gedeeld draagvlak de kans op goede borging van de vernieuwing binnen de schoolorganisatie.

In de praktijk zien we dat een belangrijke basis wordt gevormd door de combinatie van actieve sturing door een bestuurder, een stimulerende schoolleider die de ontwikkeling koppelt aan de langetermijnvisie van de school en een docententeam die het vertrouwen krijgt vanuit hun eigen motivatie een eigen invulling kunnen geven aan het ontwerpen, ontwikkelen en uitproberen van vernieuwingen.

Wat levert dit op?

  • Een gedeeld doel waaraan iedereen zijn eigen bijdrage kan leveren
  • Betrokken docenten die voor zichzelf een meerwaarde zien in de ontwikkeling van de gehele schoolorganisatie
  • Onderling begrip tussen betrokkenen uit verschillende organisatielagen
  • Vernieuwing die beklijft doordat de motivatie van vernieuwing gedragen wordt door alle betrokken partijen
Lees ook:

3 Vernieuwing krijgt ruimte door structuur

“Uiteindelijk gaat onderwijsinnovatie om de toegevoegde waarde die het biedt voor kinderen. Mijn ervaring is dat er voldoende ruimte moet zijn om een nieuwe beweging te kunnen maken, op ieder niveau in de schoolorganisatie. Het is cruciaal dat bij het anders organiseren van onderwijs een van elkaar lerende structuur tussen deze niveaus en lagen wordt opgebouwd, waarbij de ruimte ontstaat die professionals en belanghebbenden nodig hebben om met een open houding hun expertise met elkaar te kunnen delen en ontwikkelen.”

– Marius Berendse, bovenschools projectleider SlimFit

Bij een creatief innovatieproces denk je niet direct aan een sterke structuur, maar toch blijkt uit de IIO Experimenten dat dit een belangrijke voorwaarde is om tot (duurzame) onderwijsvernieuwing te komen. Door middel van duidelijke kaders ontstaat een duidelijke focus op het doel en wat de verwachtingen zijn. Bovendien is inhoudelijke begeleiding en kennisdeling nodig om het innovatieproces in de praktijk tot een succes te brengen. Het is belangrijk dat docenten die zich bezighouden met onderwijsvernieuwing altijd een aanspreekpunt en ondersteuning krijgen om op terug te vallen, wanneer zij obstakels in het proces tegenkomen. Verder zorgt een duidelijke ondersteuningsstructuur voor support, een netwerk waarbinnen kennisdeling kan plaatsvinden en meer betrokkenheid en eigenaarschap van de deelnemers.

In het experiment Videolessen ontwikkelen vakdocenten bijvoorbeeld nieuwe vormen van onderwijs in Docent Ontwikkel Teams, onder leiding van didactici van de Universiteit Twente. Via Videoconferencing delen docenten lesuren met collega’s op afstand, zodat kleine vakken in de lucht worden gehouden en scholen maatwerk kunnen bieden. Zo’n soort supportstructuur zorgt ervoor dat kennis makkelijker kan worden gedeeld en heeft toegevoegde waarde bij het ontwikkelen van leermiddelen en het herontwerpen van lesmodules.

Wat levert dit op?

  • Een structurele ondersteuning bij vernieuwingsprocessen waarop terug te vallen is
  • Meer ervaren eigenaarschap bij betrokkenen
  • Inzichten in het veranderproces zelf, die vervolgens weer gedeeld kunnen worden
Lees ook:

4 Openheid en overdraagbaarheid staan voorop

“Bij een ambitieuze en leergierige cultuur hoort openheid over wat goed gaat en wat nog beter kan. Zet je neer als school, laat zien wat er al gebeurt!”

– Sander Dekker, staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Iedereen kan gebruik maken van de opbrengsten, opgedane kennis en inzichten van IIO. Zo zijn de ruim 1300 door leerlingen gemaakte instructiefilmpjes via de IIO-site vrij te gebruiken voor alle scholen in Nederland. Ook is er ruim 1200 studielasturen aan digitale leermiddelen voor de bèta-vakken ontwikkeld en vrij beschikbaar voor alle scholen in Nederland.

Dit materiaal wordt ook via bestaande netwerken en platforms gedeeld, zoals platform voor Open Leermiddelen Wikiwijs. We delen onze kennis en halen kennis van anderen in huis. Op die manier worden ervaringen met de experimenten met elkaar gedeeld, waardoor er steeds van elkaar geleerd kan worden en we gezamenlijk de (digitale) ontwikkelingen versnellen.

Alle ontwikkelde digitale leermiddelen worden continu beoordeeld en gecontroleerd op bruikbaarheid en kwaliteit door collega-docenten en leerlingen. Zo waarborgen we de kwaliteit van het materiaal wordt het leerproces van docenten gefaciliteerd. Bij vernieuwen hoort namelijk vallen en opstaan, zeker bij de ontwikkeling van nieuw lesmateriaal. Het is daarom van belang open te staan voor elkaars feedback om zo van elkaar te leren.

Wat levert dit op?

  • Toegankelijke uitwisseling van expertise tussen verschillende (school)organisaties
  • Prikkelende wederzijdse inspiratie die aanzet tot meer samenwerking
  • Een database van concrete opbrengsten en producten waaruit scholen kunnen putten
Bekijk ook:

5 Vernieuwing vraagt om een flexibel proces

“Met het instellen van een innovatiefonds waarbij docenten zelf met elkaar beslissen waar het voor gebruikt wordt, betraden wij een voor ons onbekend terrein. Doen docenten dan de goede dingen met dat geld? Hoe stimuleren we ze om verder te denken? IIO fungeerde als sparringpartner en adviseerde om bij onzekerheid de zaken open te houden en niet dicht te timmeren. Zo denken we niet vanuit een gesloten format, maar vanuit de mogelijkheden, context, en vraagstukken van de school.”

– Christa Compas, lid CvB OVO Zaanstad

Vernieuwen doet elke school op zijn eigen manier, passend bij de eigen ontwikkeling en context. De ene school is misschien al heel ver in de toepassing van ICT, terwijl een andere school nog aan de basis staat. Bij (onderwijs)vernieuwingen is het vooraf nooit helemaal zeker hoe het proces zal verlopen. De reden waarmee een school een vernieuwingstraject instapt kan gedurende de looptijd veranderen. Het is dus van belang het dit proces open en flexibel te houden, door constant te blijven reflecteren en waar nodig bij te sturen.

Wat levert dit op?

  • Een continue drijfveer om het proces te evalueren en verbeteren
  • Een pro-actieve houding, in plaats van achteraf reageren op ontwikkelingen die al in gang zijn gezet
  • Een duidelijke focus op het doel en de relevantie van de vernieuwing, in plaats van vernieuwen om het vernieuwen
  • Vernieuwing in eigen tempo, met haalbare doelen

Tot slot

Hierboven staan eenvoudige principes, maar de dagelijkse praktijk laat zien dat het niet altijd makkelijk blijkt om ze toe te passen. Maar als het dan lukt, levert het veel nieuwe energie en werkplezier op. Deze vijf lessen kun je zien als de handvatten waarmee binnen IIO allerlei vernieuwingsprocessen succesvol vorm krijgen.

Belangrijke onderwijstrends, zoals gedifferentieerd onderwijs en het leren van 21st century skills vragen een lerende cultuur waarin vernieuwing niet als project wordt gezien, maar als onderdeel van de werkwijze op een school. Dit begint met het begrip en draagvlak van de hele school en de wens en het vermogen om echt te vernieuwen. Dit vraagt een lerende houding en een omgeving waarin docenten het vertrouwen krijgen om te experimenteren met het ontwikkelen en toepassen van vernieuwingen.

Gelukkig hoef je dit niet allemaal zelf te doen of uit te vinden. Maak gebruik van de ervaringen van collega’s binnen en buiten de school die je hiermee kunnen helpen. Naast de 150 scholen die sinds 2010 deelnemen aan IIO bieden we ook de mogelijkheid om andere scholen te ondersteunen met hun innovatievraagstukken. Hierbij wordt de expertise en ervaring vanuit de IIO-scholen en de Innovatiebrigadiers gedeeld. Zo dragen we bij aan innovatieve vermogen van al onze scholen!

Ben je geïnteresseerd in ondersteuning door IIO, neem dan contact met ons op!Aan de slag!Neem contact met ons op

De Innovatiebrigadiers

Corné de Jongh

Corné de Jongh

School: Alfrink CollegeSchoolprofiel: VOPlaats: Zoetermeer  Als onderwijsvernieuwer heb ik mij de afgelopen jaren beziggehouden met het produceren van filmpjes. Dat waren/zijn filmpjes, die ik… Lees verder
Ilse DHondt

Ilse DHondt

School: Verschillende basisscholen in EindhovenSchoolprofiel: POPlaats: EindhovenIk houd mij bezig met het schrijven van lesmateriaal rondom Wetenschap&Technologie, zodat dit vakgebied meer belicht wordt in het… Lees verder
Mark ter Horst

Mark ter Horst

School: De DiamantSchoolprofiel: POPlaats: ApeldoornAls onderwijsvernieuwer houd ik mij bezig met: dicht bij de werkvloer staan, horen wat medewerkers, ouders en kinderen bezighoudt en… Lees verder
Hans Asbreuk

Hans Asbreuk

School: Stichting SignumSchoolprofiel: POPlaats: 's-Hertogenbosch e.o. Mijn ervaring als ‘Slim-Fit-school’ directeur zet ik nu vooral in voor het lokale onderwijsinnovatieproject PITCH073. Belangrijk… Lees verder